विद्यापति — मिथिलाक मैथिल कोकिल
साहित्य· 14 min

VidyapatiThe Maithili Nightingale of Mithila

विद्यापति — मिथिला का मैथिल कोकिल

विवेक झा·15 Apr 2026

Vidyapati Thakur — the supreme poet of Maithili literature, a master Sanskrit scholar, and the "Maithili Nightingale" whose padavali verses are still sung across India.

Table of Contents

व
विवेक झा
Vivek Jha·14 min read·15 Apr 2026

विद्यापति ठाकुर (c. 1350-1448 CE) मैथिली साहित्यक सर्वोच्च कवि, संस्कृतक प्रकाण्ड विद्वान, इतिहासकार, राजकवि आ भक्तिकालक महान् रचनाकार छलाह। अपन मधुर पदावली, भावपूर्ण काव्य आ लोकभाषाक अप्रतिम प्रयोगक कारण हिनका "मैथिल कोकिल" कहल जाइत अछि। हुनकर साहित्यक प्रभाव मिथिलासँ बाहर बंगाल, असम, ओड़िशा, नेपाल आ सम्पूर्ण भारतक भक्ति आन्दोलनपर पड़ल।

जीवन परिचय#

विद्यापतिक जन्म वर्तमान बिहारक मधुबनी जिलाक बिस्फी गाममे लगभग 1350 CE मे भेल मानल जाइत अछि। हुनकर पिता गणपति ठाकुर मिथिलाक प्रतिष्ठित विद्वान आ राजपंडित छलाह। बचपनेसँ विद्यापति अध्ययन, काव्य आ शास्त्रक प्रति विशेष रुचि रखैत छलाह।

ओ ओइनिवार वंशक अनेक राजासभक दरबारसँ जुड़ल छलाह। विशेष रूपसँ राजा शिवसिंह (1394-1406 CE) क संग हुनकर सम्बन्ध अत्यन्त घनिष्ठ छल। महारानी लखिमा देई सेहो विद्यापतिक संरक्षिका छलीह। मिथिलाक राजनीतिक, सामाजिक आ सांस्कृतिक जीवनमे विद्यापतिक महत्त्वपूर्ण योगदान छल।

साहित्यिक योगदान#

विद्यापतिक रचना मुख्यतः तीन भाषामे उपलब्ध अछि—

1. मैथिली#

मैथिलीमे लिखल हुनकर पदावली हुनकर सर्वश्रेष्ठ कृति मानल जाइत अछि। राधा-कृष्णक प्रेम, विरह, मान, मिलन आ भक्ति भावक मधुर चित्रण एहि पदसभमे भेटैत अछि।

2. संस्कृत#

संस्कृतमे रचित प्रमुख ग्रन्थसभ—

  • ◆पुरुष परीक्षा
  • ◆भूपरिक्रमा
  • ◆लिखनावली
  • ◆गंगावाक्यावली
  • ◆दुर्गाभक्ति तरंगिणी
  • ◆शैवसर्वस्वसार

एहि ग्रन्थसभसँ हुनकर बहुमुखी विद्वताक परिचय भेटैत अछि।

3. अवहट्ट#

अवहट्ट भाषामे रचित प्रमुख कृतिसभ—

  • ◆कीर्तिलता
  • ◆कीर्तिपताका

एहि रचनासभमे तत्कालीन मिथिलाक इतिहास, राजनीति आ समाजक विस्तृत वर्णन भेटैत अछि।

पदावलीक अमर माधुर्य#

विद्यापतिक पदावली भारतीय भक्तिकाव्यक अमूल्य धरोहर मानल जाइत अछि। हुनकर पदसभ केवल मिथिलामे नहि, बल्कि बंगाल, असम, ओड़िशा आ नेपालमे सेहो श्रद्धापूर्वक गाओल जाइत अछि।

हुनकर प्रसिद्ध पद—

"सखि हे, हमर दुखक नहि ओर।

ए भरल बादर माह भादर, सून मन्दिर मोर।।"

आ

"कखन हरब दुख मोर हे भोलानाथ।"

आइयो लोकक कण्ठमे जीवित अछि।

रचनाक विशेषता#

1. श्रृंगार रस#

राधा-कृष्णक प्रेमक अत्यन्त कोमल आ भावपूर्ण चित्रण विद्यापतिक काव्यक प्रमुख विशेषता अछि।

2. भक्ति भाव#

ओ केवल वैष्णव कवि नहि छलाह, बल्कि भगवान शिव, माता दुर्गा आ गंगाक अनन्य उपासक सेहो छलाह।

3. प्रकृति वर्णन#

वर्षा, बसन्त, नदी, पुष्प आ मिथिलाक प्राकृतिक सौन्दर्यक जीवन्त चित्रण हुनकर पदावलीमे भेटैत अछि।

4. लोकजीवनक चित्रण#

विद्यापतिक भाषा सरल, मधुर आ लोकजीवनसँ जुड़ल अछि, जाहिसँ सामान्य लोक सेहो सहजतासँ हुनकर रचनासभसँ जुड़ि जाइत छथि।

5. संगीतात्मकता#

हुनकर पद गेय छथि। ताहि कारण शताब्दीसँ लोकगायक, कीर्तनमंडली आ भक्तसभ हुनकर पद गाबैत आबि रहल छथि।

राजा शिवसिंह आ विद्यापति#

राजा शिवसिंह आ विद्यापतिक मित्रता मिथिलाक इतिहासमे विशेष प्रसिद्ध अछि। राजा शिवसिंह हुनकर साहित्यिक प्रतिभाक संरक्षक छलाह। मान्यता अछि जे राजा शिवसिंहक अनुपस्थितिमे विद्यापति राजकाजमे सेहो परामर्श दैत छलाह।

महारानी लखिमा देईक प्रति हुनकर सम्मान आ निष्ठाक वर्णन सेहो विभिन्न परम्परासभमे भेटैत अछि।

भक्ति आन्दोलनपर प्रभाव#

विद्यापतिक पदावलीक प्रभाव बंगालक वैष्णव सम्प्रदायपर विशेष रूपसँ पड़ल। श्रीचैतन्य महाप्रभु विद्यापतिक पद गाबैत भावविभोर भऽ जाइत छलाह। बंगालक अनेक कवि आ भक्तसभ विद्यापतिक काव्यसँ प्रेरणा प्राप्त कएलनि।

"देसिल बयना" क सिद्धान्त#

विद्यापतिक प्रसिद्ध उक्ति—

"देसिल बयना सब जन मिट्ठा।"

अर्थात्, अपन देशक भाषा आ बोली प्रत्येक व्यक्तिक लेल मधुर होइत अछि।

ई विचार लोकभाषाक सम्मान आ सांस्कृतिक अस्मिताक प्रतीक मानल जाइत अछि। विद्यापति संस्कृतक महान विद्वान होइतहुँ लोकभाषा मैथिलीमे रचना कऽ जनसाधारणसँ सीधा सम्बन्ध स्थापित केलनि।

मिथिलापर प्रभाव#

विद्यापतिक कारण मैथिली भाषा आ साहित्यकेँ नव पहचान भेटल। हुनकर पदावली आइयो विवाह, कीर्तन, पूजा-पाठ आ सांस्कृतिक समारोहसभमे गाओल जाइत अछि।

मिथिलामे प्रतिवर्ष "विद्यापति पर्व" मनाओल जाइत अछि। बिहार सरकार द्वारा "विद्यापति सम्मान" सेहो प्रदान कएल जाइत अछि। बिस्फी गाममे हुनक स्मृतिमे अनेक सांस्कृतिक आयोजन कएल जाइत अछि।

भारतीय साहित्यमे स्थान#

विद्यापति केवल मैथिली साहित्यक नहि, बल्कि सम्पूर्ण भारतीय साहित्यक गौरव छथि। हिनका जयदेव, सूरदास आ चंडीदासक समकक्ष मानल जाइत अछि। हुनकर रचनामे भक्ति, प्रेम, दर्शन, संगीत आ लोकजीवनक अद्भुत समन्वय देखल जाइत अछि।

निष्कर्ष#

विद्यापति केवल एक कवि नहि छलाह। ओ मिथिलाक आत्मा, मैथिली भाषाक अमर स्वर आ भारतीय भक्तिकाव्यक उज्ज्वल नक्षत्र छथि।

"जतए मैथिली भाषा जीवित अछि, ततए विद्यापतिक स्वर सेहो जीवित अछि।"

आ हुनकर अमर वाणी—

"देसिल बयना सब जन मिट्ठा।"

— आइयो सम्पूर्ण मिथिलाक सांस्कृतिक चेतनाक आधार बनल अछि।

Share

How did this make you feel?

V

Read next

Same artist

Vidyapati Utsav — Mahakaviak Smrityme

11 min read

✍️ Suggest an edit

© 2026 MithilaDwaar. All Rights Reserved.

This article is original content created by MithilaDwaar. Unauthorized copying, reproduction, or republication of any content, images, or translations without written permission is prohibited.

Originally published on MithilaDwaar · 15 April 2026 · Vivek Jha

See our Terms of Use and Privacy Policy.

Cite: Vidyapati — The Maithili Nightingale of Mithila — MithilaDwaar (https://www.mithiladwaar.com/blog/vidyapati-maithili-ke-mahakavi)

Request permission to republish

Mithila Digest

हर सप्ताह मिथिला — एक शब्द, एक त्योहार, एक लेख

One Maithili word · one festival fact · one article · one product — every week.

See this week's preview →
व

विवेक झा

Vivek Jha

MithilaDwaar Editorial Team

More articles →

Learn Maithili from this article

ई लेख सँ जुड़ल मैथिली पाठ आ पाठ्यक्रम

✨

You might also like

अहाँ के ई पसिन्न आओत

After the story

Comments (0)

Sign in to share your thoughts on this article.