कोहबर मिथिलाक विवाह परम्पराक एकटा अत्यन्त पवित्र, कलात्मक आ सांस्कृतिक अंग थिक। "कोहबर" शब्द "कोष्ठ" (कक्ष) आ "वर" (दूल्हा) सँ बनल मानल जाइत अछि। परम्परानुसार विवाहक पश्चात् वर-वधूक लेल विशेष रूपसँ सजाओल गेल कक्षकेँ कोहबर घर कहल जाइत अछि, आ एहि कक्षक दीवारपर बनाओल जाएवला विशेष चित्रकेँ कोहबर चित्र कहल जाइत अछि।
कोहबर केवल एक कलाकृति नहि, बल्कि प्रेम, समृद्धि, उर्वरता, दाम्पत्य सुख आ नव जीवनक मंगलकामनाक प्रतीक मानल जाइत अछि। मिथिलाक मधुबनी चित्रकलाक सर्वाधिक प्राचीन आ पवित्र रूपसभमे कोहबरक विशेष स्थान अछि।
कोहबरक इतिहास#
लोकमान्यता अनुसार कोहबर चित्रकलाक परम्परा अत्यन्त प्राचीन अछि। मानल जाइत अछि जे राजा जनक माता सीताक विवाहक अवसरपर सम्पूर्ण जनकपुरकेँ चित्रसँ सजाबयक आदेश देने छलाह। ओहि कालसँ विवाहक अवसरपर कोहबर बनाबयक परम्परा विकसित भेल।
पीढ़ी-दर-पीढ़ी मिथिलाक महिलासभ एहि कलाकेँ संरक्षित कऽ अपन पुत्रीसभकेँ सिखबैत आबि रहल छथि।
कोहबरक प्रतीकसभ#
कोहबर चित्रमे प्रयुक्त प्रत्येक चिन्हक विशेष अर्थ होइत अछि। #### बाँस बाँस वंशवृद्धि, समृद्धि, दीर्घायु आ जीवनक लचीलापनक प्रतीक मानल जाइत अछि। #### कमल कमल पवित्रता, सौन्दर्य, प्रेम आ नव जीवनक प्रतीक थिक। कोहबर चित्रमे कमलक विशेष स्थान होइत अछि। #### माछ माछ शुभता, उर्वरता आ सन्तान-समृद्धिक प्रतीक मानल जाइत अछि। #### सूर्य आ चन्द्रमा सूर्य आ चन्द्र नवदम्पतीक दीर्घायु, स्थिरता आ जीवनमे निरन्तरताक प्रतीक छथि। #### सर्प (नाग) नाग रक्षाक प्रतीक मानल जाइत अछि। एकर सम्बन्ध कुण्डलिनी शक्ति आ
कोहबर बनाबयक प्रक्रिया#
परम्परागत रूपसँ कोहबर विवाहसँ एक-दू दिन पूर्व बनाओल जाइत अछि। घरक महिलासभ सामूहिक रूपसँ एहि चित्रकेँ तैयार करैत छथि।
प्राकृतिक रंगक प्रयोग होइत अछि—
- ◆गेरू (लाल रंग)
- ◆खड़िया (सफेद)
- ◆काजर (कारी रंग)
- ◆हल्दी (पीयर रंग)
- ◆पात-पातक रससँ हरियर रंग
पहिने ई चित्र माटिक दीवारपर बनाओल जाइत छल, मुदा आइ कागज, कपड़ा आ कैनवासपर सेहो बनाओल जाइत अछि।
कोहबर घरक महत्त्व#
पारिछन, देहरी छेकन आ अन्य प्रारम्भिक रस्मक पश्चात् वरकेँ कोहबर घरमे लाओल जाइत अछि। ई कक्ष विवाहक सर्वाधिक पवित्र स्थान मानल जाइत अछि। कोहबर घरमे— - दीवारपर कोहबर चित्र बनाओल जाइत अछि। - भूमिपर अरिपन देल जाइत अछि। - कलश, दीप आ पूजाक सामग्री स्थापित कएल जाइत अछि। - नैनाजोगिनक रस्म सम्पन्न होइत अछि। - ओठंगर कूटनाक रस्म होइत अछि। - नवदम्पतीक प्रथम मंगलमय मिलनक वातावरण तैयार कएल जाइत अछि। कोहबर घर केवल एक कमरा नहि, बल्कि नव जीवनक शुभारम्भक
कोहबरसँ जुड़ल रस्मसभ#
नैनाजोगिन
लोकगीत आ मंगलाचारक माध्यमसँ नवदम्पतीक रक्षा आ मंगलकामनाक रस्म।
ओठंगर कूटना
हास्य-परिहास आ पारिवारिक आत्मीयतासँ भरल विशेष परम्परा।
कोहबर गीत
मिथिलामे महिलासभ कोहबर घरमे विशेष गीत गबैत छथि, जाहिमे नवदम्पतीक सुखी जीवनक कामना कएल जाइत अछि।
कोहबर आ मधुबनी चित्रकला#
कोहबर शैली मधुबनी चित्रकलाक प्रमुख शाखासभमे सँ एक मानल जाइत अछि। विवाह, उर्वरता आ प्रेमक विषयवस्तु एहि शैलीक मुख्य विशेषता अछि।
आइ कोहबर चित्र—
- ◆कागजपर
- ◆कपड़ापर
- ◆कैनवासपर
- ◆भित्तिचित्रक रूपमे
- ◆गृहसजावटक सामग्रीमे
बनाओल जा रहल अछि।
कलाक ऐतिहासिक विकास#
कोहबरक इतिहास सदियों पुरान अछि। प्राचीन कालसँ मिथिलाक महिला सभ आंगन, दीवार, आ वस्तुपर ई कला अपन हाथसँ बनाबैत रहल छथि। कालांतरमे ई कला राष्ट्रीय-अंतर्राष्ट्रीय पटलपर पहुँचल — मुदा ग्रामीण मिथिलामे आजहियो ई परंपरा जीवित अछि।
तकनीक आ सामग्री#
कोहबर बनाबैत समय प्राकृतिक रंग, स्थानीय सामग्री, आ पारम्परिक औजारक प्रयोग होइत अछि। कलाकार अपन कौशल माता-दादीसँ सिखैत अछि — ई मौखिक परंपरा मिथिलाक हस्तकलाक आत्मा अछि।
सामाजिक आ आर्थिक महत्व#
आज कोहबर मिथिलाक हजारों महिलाक रोजगारक स्रोत बनल अछि। fair trade, self-help group, आ cultural tourism — एहि सभ मिलि कलाकारक आर्थिक सशक्तिकरण भेल अछि।
संरक्षण आ नव पीढ़ी#
स्कूल, cultural centre, आ digital platform — कोहबरक संरक्षणक नव उपाय अछि। नव पीढ़ीक लेल ई कला गर्व, पहचान, आ आजीविकाक पुल बनि सकैत अछि।
विरासत आ भविष्य#
कोहबर मिथिलाक सांस्कृतिक पहचानक अभिन्न अंग अछि। दरभंगा, मधुबनी, सीतामढ़ी, सहरसा आ जनकपुर — सभ क्षेत्रमे ई परंपरा अलग-अलग रूपमे जीवित अछि। ग्रामीण मेला, पारिवारिक संस्कार, आ सामूहिक उत्सव — एहि सभ स्थलपर एकर जीवंत रूप देखल जा सकैत अछि। मिथिलाक युवा पीढ़ी, डिजिटल माध्यम, आ सांस्कृतिक संस्थासभ मिलि एकर संरक्षणक नव रास्ता खोलि रहल अछि। विदेशमे बसल मैथिल समुदाय सेहो अपन माटि, भाषा, आ रीति-रिवाजसँ जुड़ल रहैत अछि।
निष्कर्ष#
kohbar vivah kaksha ki pavitra kala मिथिलाक सांस्कृतिक धरोहर आ जीवित परम्पराक महत्वपूर्ण अंग अछि।
"मिथिला अपन भाषा, कला, पर्व आ पवित्र परम्परामे जीवित अछि।"
How did this make you feel?
Read next
Same artist
Madhubani Chitrakala — Matis thaki Vishwamanch dhari
18 min read






After the story
Comments (0)
Sign in to share your thoughts on this article.