मधुबनी चित्रकला, जाहि केँ मिथिला पेंटिंग नामसँ सेहो जानल जाइत अछि, मिथिलाक सांस्कृतिक धरोहरक एकटा अनुपम प्रतीक थिक। बिहारक मधुबनी, दरभंगा, सीतामढ़ी, सुपौल, मधेपुरा आ नेपालक तराई क्षेत्र धरि फैलल ई लोककला आइ सम्पूर्ण विश्वमे अपन विशिष्ट पहचान बना चुकल अछि। परम्परा, रंग, लोकविश्वास आ प्रकृतिक अद्भुत समन्वय एहि चित्रकलाक प्रमुख विशेषता अछि।
भारत सरकार द्वारा मधुबनी चित्रकलाकेँ Geographical Indication (GI) Tag प्रदान कएल गेल अछि, जे एकर ऐतिहासिक आ सांस्कृतिक महत्त्वक आधिकारिक मान्यता थिक।
इतिहास#
मधुबनी चित्रकलाक इतिहास अत्यन्त प्राचीन मानल जाइत अछि। लोकमान्यता अनुसार, रामायण कालमे मिथिलाक राजा जनक माता सीताक विवाहक अवसरपर सम्पूर्ण नगरकेँ सजाबय लेल कलाकारसभकेँ निर्देश देलनि। ओहि समय घरक भित्ति आ आँगनपर रंग-बिरंग चित्र बनाओल गेल छल, जाहिसँ एहि कलाक आरम्भ मानल जाइत अछि।
यद्यपि एहि कथाक प्रत्यक्ष ऐतिहासिक प्रमाण उपलब्ध नहि अछि, तथापि सदियासँ मिथिलाक महिलासभ एहि कलाकेँ अपन जीवनक भाग बनौने छथि। विवाह, उपनयन, पर्व-त्योहार आ धार्मिक अवसरपर भित्ति आ कोहबर घर सजयबाक परम्परा आजुओ जीवित अछि।
1960 क दशकमे बिहारमे आयल भयंकर अकालक समय भारत सरकार आ हस्तशिल्प बोर्डक प्रयाससँ एहि कलाकेँ कागजपर उतारबाक कार्य प्रारम्भ भेल, जाहिसँ मधुबनी चित्रकलाकेँ अन्तर्राष्ट्रीय पहचान प्राप्त भेल।
प्रमुख शैलियाँ#
मधुबनी चित्रकलामे विभिन्न शैली विकसित भेल अछि, जाहिमे प्रमुख छथि—
1. भरनी शैली
ई शैली गाढ़ आ चमकीला रंगक प्रयोग लेल प्रसिद्ध अछि। देवी-देवता, राम-सीता, राधा-कृष्ण, लक्ष्मी, दुर्गा, गणेश आदिक चित्रण प्रमुख रूपसँ कएल जाइत अछि।
2. कचनी शैली
एहि शैलीमे पातर रेखा, सूक्ष्म आकृति आ जटिल डिजाइनक प्रयोग होइत अछि। सामान्यतः एक वा दू रंगक माध्यमसँ चित्र तैयार कएल जाइत अछि।
3. तांत्रिक शैली
महाकाली, तारा, दुर्गा, महाविद्या आ अन्य तांत्रिक देवतासभक चित्रण एहि शैलीक विशेषता थिक।
4. गोदना शैली
पारम्परिक गोदना (टैटू) सँ प्रेरित ई शैली ज्यामितीय आकृति आ सरल रेखाक प्रयोग लेल प्रसिद्ध अछि।
5. कोहबर शैली
विवाहक अवसरपर कोहबर घरमे बनाओल जाएवला चित्र एहि शैलीक अन्तर्गत अबैत अछि। कमल, बाँस, माछ, पक्षी, सूर्य, चन्द्रमा आ प्रजननक प्रतीकसभक विशेष स्थान अछि।
चित्रकलाक प्रमुख विषय#
मधुबनी चित्रकलामे सामान्यतः निम्न विषयसभक चित्रण कएल जाइत अछि—
- ◆राम-सीता विवाह
- ◆राधा-कृष्ण
- ◆शिव-पार्वती
- ◆सूर्य भगवान
- ◆छठ पूजा
- ◆तुलसी विवाह
- ◆कोहबर
- ◆माछ, मयूर, हाथी, कछुआ
- ◆वृक्ष आ प्रकृति
- ◆लोकजीवन आ पर्व-त्योहार
रंग आ सामग्री#
परम्परागत मधुबनी चित्रकलामे पूर्णतः प्राकृतिक रंगक प्रयोग कएल जाइत छल।
प्राकृतिक रंग
- ◆हल्दी सँ पीयर रंग
- ◆काजर सँ कारी रंग
- ◆सेनूर सँ लाल रंग
- ◆पात-पातक रस सँ हरियर रंग
- ◆पलाशक फूल सँ नारंगी रंग
- ◆नील सँ नीला रंग
उपकरण
- ◆बाँसक कलम
- ◆रुई
- ◆उँगली
- ◆कपड़ाक टुकड़ा
- ◆प्राकृतिक ब्रश
पहिने ई चित्र माटिक भित्तिपर बनाओल जाइत छल, मुदा आइ कागज, कपड़ा, कैनवास, लकड़ी, मृद्भाण्ड आ अन्य सामग्रीपर सेहो बनाओल जाइत अछि।
महिलासभक योगदान#
मधुबनी चित्रकला मूलतः मिथिलाक महिलासभक कला मानल जाइत अछि। पीढ़ी-दर-पीढ़ी माता, दादी आ आजीसभ अपन पुत्रीसभकेँ ई कला सिखबैत आबि रहल छथि।
आइ ई कला हजारों महिलाक लेल आजीविकाक महत्वपूर्ण साधन बनि गेल अछि।
विश्व स्तरपर पहचान#
1960 क दशकक पश्चात् मधुबनी चित्रकलाकेँ अन्तर्राष्ट्रीय पहचान भेटल। आइ अमेरिका, जापान, फ्रांस, जर्मनी, ब्रिटेन आ अनेक देशमे एकर प्रदर्शनी आयोजित होइत अछि।
भारत सरकार द्वारा मधुबनी चित्रकलाकेँ GI Tag प्रदान कएल गेल, जे एहि कलाक विशिष्ट पहचानक प्रमाण थिक।
प्रसिद्ध कलाकार#
मधुबनी चित्रकलाकेँ विश्व स्तरपर प्रतिष्ठा दिलाबयमे अनेक कलाकारक महत्वपूर्ण योगदान रहल अछि।
पद्मश्री सीता देवी
मधुबनी चित्रकलाकेँ अन्तर्राष्ट्रीय मंच धरि पहुँचाबयमे अग्रणी भूमिका निभौलनि।
पद्मश्री गोदावरी दत्त
कचनी शैलीक प्रसिद्ध कलाकार, जिनकर कृति विश्वभरिमे प्रशंसित भेल।
पद्मश्री बौआ देवी
परम्परागत मिथिला चित्रकलाकेँ आधुनिक स्वरूप प्रदान करबाक लेल प्रसिद्ध।
महासुन्दरी देवी
मधुबनी चित्रकलाक संरक्षण आ प्रसारमे महत्वपूर्ण योगदान।
गंगा देवी
अमेरिका धरि मिथिला चित्रकलाक ख्याति पहुँचेलनि।
मधुबनी रेलवे स्टेशन#
मधुबनी रेलवे स्टेशन आइ सम्पूर्ण भारतमे अपन अनोखा स्वरूप लेल प्रसिद्ध अछि। स्थानीय कलाकारसभक प्रयाससँ सम्पूर्ण स्टेशनकेँ मधुबनी चित्रकलासँ सजाओल गेल अछि। ई भारतक पहिल एहन रेलवे स्टेशनसभमे सँ एक अछि, जतय लोककलाक एतेक व्यापक प्रयोग देखल जाइत अछि।
आधुनिक युगमे मधुबनी कला#
आइ मधुबनी चित्रकला केवल भित्तिचित्र धरि सीमित नहि रहल अछि।
एहि कलाक प्रयोग—
- ◆वस्त्र
- ◆साड़ी
- ◆हस्तनिर्मित कार्ड
- ◆गृह सजावट
- ◆फर्नीचर
- ◆मृद्भाण्ड
- ◆मोबाइल कवर
- ◆बैग
- ◆चित्र प्रदर्शनी
आ अनेक आधुनिक माध्यमसभमे कएल जा रहल अछि।
सांस्कृतिक महत्व#
मधुबनी चित्रकला केवल एक कला नहि, बल्कि मिथिलाक जीवन-दर्शन, लोकविश्वास, धार्मिक भावना आ प्रकृतिप्रेमक जीवित अभिव्यक्ति थिक। एहि चित्रमे रंगक माध्यमसँ मिथिलाक संस्कृति, परम्परा आ इतिहास बोलैत अछि।
निष्कर्ष#
मधुबनी चित्रकला माटिक भित्तिसँ निकलि आइ विश्वक कला दीर्घासभ धरि पहुँचि चुकल अछि। ई केवल मिथिलाक गौरव नहि, बल्कि सम्पूर्ण भारतक सांस्कृतिक सम्पदा थिक।
How did this make you feel?
Read next
Recommended
Madhubani Chitrakalak Vishay — Kohbar, Kosi aa Brahmaand
19 min read






After the story
Comments (0)
Sign in to share your thoughts on this article.