अनन्त चतुर्दशी : चौदह गाँठक डोरा, क्षीरसागरक प्रतीक आ मिथिलाक अनन्त आस्था
त्योहार· 19 min

Anant Chaturdashi: The Fourteen-Knot Thread, Ocean of Milk and Mithila's Boundless Faith

अनन्त चतुर्दशी : चौदह गाँठ का धागा, क्षीरसागर का प्रतीक और मिथिला की अनन्त आस्था

खुशी मिश्रा·23 Jun 2026

Bhadrapad Shukla Chaturdashi — the fourteen-knot Anant thread, Panchamrit as Kshirsagar, the Sushila legend and worship of Lord Vishnu's infinite form.

Table of Contents

ख

मिथिलाक धार्मिक परंपरामे भादव मासक शुक्ल पक्षक चतुर्दशी तिथिक विशेष महत्व मानल जाइत अछि। एहि दिन अनन्त चतुर्दशीक व्रत आ पूजा कएल जाइत अछि। नामहि सँ स्पष्ट अछि—“अनन्त”, अर्थात् जकर आदि-अन्त नहि हो, जे समय, सृष्टि आ ब्रह्माण्डक सीमासँ परे हो। ई दिन भगवान विष्णुक अनन्त स्वरूपक आराधना कएल जाइत अछि।

मिथिलाक गाममे जखन भादव मासक अन्तिम भाग आबय लगैत अछि, तखन घर-घरमे अनन्त पूजाक तैयारी शुरू भऽ जाइत अछि। ई पर्व छठ वा सामा-चकेवा जेकाँ सामूहिक रूपसँ नहि, बल्कि परिवार केन्द्रित श्रद्धा आ विश्वासक पर्व मानल जाइत अछि। प्रत्येक परिवार अपन घरमे पूजा करैत अछि आ भगवानसँ परिवारक मंगल, सुख-शान्ति, सन्तानक रक्षा आ जीवनमे स्थिरताक कामना करैत अछि।

बुजुर्ग लोक कहैत छथि—“अनन्त डोरा केवल सूतक डोरा नहि, ई भगवानपर विश्वासक बन्धन अछि।”

अनन्त चतुर्दशी भाद्रपद मासक शुक्ल पक्षक चतुर्दशी तिथिमे मनाओल जाइत अछि। सामान्य रूपसँ ई अगस्त अथवा सितम्बर मासमे पड़ैत अछि। गणेश चतुर्थीसँ लगभग दस दिन बाद ई पर्व अबैत अछि।

देशक विभिन्न भागमे एहि दिन गणेश प्रतिमाक विसर्जन सेहो होइत अछि, मुदा मिथिलामे एहि दिनक मुख्य पहचान भगवान अनन्त अर्थात् श्रीविष्णुक पूजा अछि।

मिथिलामे पूजाक तैयारी#

पूजा दिन प्रातःकाल स्नान कऽ घरक पूजा स्थान साफ-सुथरा कएल जाइत अछि। बहुत घरमे गोबर-माटिसँ लीपि-पोति आंगन शुद्ध कएल जाइत अछि। पूजा लेल एकटा काठक पीढ़ी अथवा पाटा राखल जाइत अछि।

पीढ़ीपर सिन्दूरसँ चौदहटा सीधा तिलक बनाओल जाइत अछि। ई चौदह तिलक अनन्त पूजाक मुख्य प्रतीक मानल जाइत अछि। प्रत्येक तिलकक ऊपर एक-एकटा पूआ राखल जाइत अछि।

पूआ मिथिलाक परंपरागत पकवान अछि, जे गहूमक पीठ, गुड़ अथवा चीनीसँ बनाओल जाइत अछि। अनन्त पूजामे चौदह पूआक विशेष महत्व अछि।

पीढ़ीक समीप एक पात्रमे पंचामृत तैयार कएल जाइत अछि। पंचामृतमे दूध, दही, घी, मधु आ गुड़क प्रयोग होइत अछि। ई पंचामृत क्षीरसागरक प्रतीक मानल जाइत अछि।

चौदह गाँठक अनन्त डोरा#

अनन्त पूजाक सबसे महत्वपूर्ण वस्तु होइत अछि—अनन्त डोरा।

लाल अथवा केसरिया रंगक सूतमे चौदह गाँठ बान्हल जाइत अछि। एहि डोराकेँ अनन्त भगवानक प्रतीक मानल जाइत अछि।

मिथिलाक परंपरामे ककड़ी अथवा खीरामे ई डोरा लपेटल जाइत अछि। किछु स्थानपर कुशसँ बनाओल अनन्त स्वरूपपर सेहो डोरा राखल जाइत अछि।

पूजा समय एहि डोराकेँ पंचामृत रूपी क्षीरसागरमे पाँच बेर घुमाओल जाइत अछि।

लोकमान्यता अनुसार ई क्रिया भगवान विष्णुक अनन्त स्वरूप आ क्षीरसागरमे हुनकर दिव्य उपस्थिति केँ स्मरण करबाक प्रतीक अछि।

पूजा विधि#

पूजा प्रारम्भ होएबासँ पूर्व सूर्य, गणेश, विष्णु, शिव, शक्ति आदि देवताक आवाहन कएल जाइत अछि।

तदुपरान्त भगवान अनन्तक ध्यान कएल जाइत अछि।

चन्दन, अक्षत, पुष्प, दूब, तुलसी, धूप, दीप आ नैवेद्य अर्पित कएल जाइत अछि।

व्रती संकल्प करैत छथि जे ओ श्रद्धापूर्वक अनन्त व्रत करि रहल छथि आ भगवानसँ परिवारक मंगलक कामना करैत छथि।

पूजाक समय पुरोहित अथवा परिवारक बुजुर्ग वैदिक मन्त्रक उच्चारण करैत छथि।

सुमन्त आ सुशीलाक कथा#

अनन्त चतुर्दशीक संग जुड़ल सबसे प्रसिद्ध कथा सुमन्त ब्राह्मण, हुनकर पुत्री सुशीला आ कौण्डिन्य ऋषिक अछि।

कहल जाइत अछि जे सुमन्त नामक ब्राह्मणक पुत्री सुशीला अत्यन्त धर्मनिष्ठ छलीह। विवाहक बाद पति संग यात्रा करैत समय ओ किछु महिलाकेँ अनन्त पूजा करैत देखलनि।

महिलासभ हुनका पूजा विधि सिखेलनि।

सुशीला श्रद्धासँ अनन्त व्रत केलनि आ चौदह गाँठक डोरा धारण केलनि।

किछु समय बाद हुनकर जीवनमे सुख, शान्ति आ समृद्धि आबि गेल।

मुदा हुनकर पति कौण्डिन्य ऋषि डोराक महत्व नहि बुझि सकलाह। ओ क्रोधमे आबि डोराकेँ आगिमे फेंकि देलनि।

एहि घटनाक बाद धीरे-धीरे हुनकर समस्त सुख-सम्पत्ति नष्ट भऽ गेल।

तखन हुनका अपन भूलक अनुभव भेल।

ओ भगवान अनन्तक शरणमे गेलाह।

भगवान हुनका दर्शन दऽ चौदह वर्ष धरि श्रद्धापूर्वक व्रत करबाक आदेश देलनि।

कौण्डिन्य ऋषि आदेशक पालन केलनि आ पुनः जीवनमे सुख-समृद्धि प्राप्त कएलनि।

महाभारतसँ सम्बन्ध#

मिथिलामे ई मान्यता सेहो प्रचलित अछि जे वनवासक समय भगवान श्रीकृष्ण धर्मराज युधिष्ठिरकेँ अनन्त व्रतक महत्व बतौलनि।

पाण्डवसभ अनेक संकटमे घेरल छलाह।

भगवान श्रीकृष्ण कहलनि जे श्रद्धापूर्वक अनन्त व्रत करबाक फलसँ मनुष्य कठिनसँ कठिन संकट पार कऽ सकैत अछि।

एहि कारण बहुत लोक अनन्त चतुर्दशीकेँ संकट निवारणक व्रत सेहो मानैत छथि। कृष्णाष्टमी आ रामायण-मिथिला जेकाँ महाकाव्यक परंपरामे सेहो ईश्वरक अनन्त कृपाक विचार गहराइसँ जुड़ल अछि।

अनन्त डोरा बान्हबाक परंपरा#

पूजा सम्पन्न भेला पर अनन्त डोरा धारण कएल जाइत अछि।

पुरुष अपन दहिना हाथक कुहुनिसँ ऊपर ई डोरा बान्हैत छथि।

महिलासभ बामा हाथमे डोरा धारण करैत छथि।

मिथिलामे ई मान्यता अछि जे ई डोरा भगवान अनन्तक कृपा आ रक्षाक प्रतीक होइत अछि।

डोरा केवल सूत नहि, बल्कि विश्वास, संयम आ श्रद्धाक बन्धन मानल जाइत अछि।

क्षीरसागर मन्थनक प्रतीक#

अनन्त पूजाक एक रोचक परंपरा मिथिलामे बहुत घरमे देखल जाइत अछि।

नव डोराकेँ दूध भरल पात्रमे राखल जाइत अछि।

पुरान डोराकेँ दूधमे मथल जाइत अछि।

एहि समय परंपरागत संवाद होइत अछि—

“की मथै छी?”

>

“क्षीर समुद्र।”

>

“की तकै छी?”

>

“अनन्त भगवान।”

>

“भेटला?”

>

“हँ, भेटला।”

ई छोट संवाद वास्तवमे समुद्र मन्थन, ईश्वरक खोज आ आध्यात्मिक प्राप्तिक प्रतीक मानल जाइत अछि।

चौदह दिन धरि डोराक महत्व#

मिथिलाक कतेको परिवारमे मान्यता अछि जे अनन्त डोरा चौदह दिन धरि धारण कएल जाए।

चौदह दिन पूरा भेला पर श्रद्धापूर्वक डोराकेँ उतारि विसर्जित कएल जाइत अछि।

किछु परिवारमे एकरा तुलसीक गाछ लग सेहो राखल जाइत अछि।

प्रसाद आ भोजन#

पूजा सम्पन्न भेला पर पूआ, फल, मिठाई आ पंचामृत प्रसाद रूपमे वितरण कएल जाइत अछि।

परिवारक सदस्य एक संग बैसि प्रसाद ग्रहण करैत छथि।

गामक वातावरणमे एहि दिन विशेष शान्ति आ श्रद्धा देखबाक लेल भेटैत अछि।

लोकविश्वास#

मिथिलामे मान्यता अछि जे श्रद्धापूर्वक अनन्त व्रत करनिहारक घरमे सुख-समृद्धि बनल रहैत अछि।

सन्तानक मंगल, परिवारक रक्षा, आर्थिक स्थिरता आ मानसिक शान्तिक लेल लोक भगवान अनन्तसँ प्रार्थना करैत छथि।

बुजुर्ग लोक कहैत छथि जे जीवनमे कठिन समय अबिते रहैत अछि, मुदा जे व्यक्ति भगवानपर विश्वास नहि छोड़ैत अछि, ओ अन्ततः सफलता प्राप्त करैत अछि। अनन्त चतुर्दशी एहि विश्वासक पर्व अछि।

निष्कर्ष#

अनन्त चतुर्दशी मिथिलाक एहन धार्मिक परंपरा अछि जाहिमे वैदिक पूजा, लोकविश्वास, पारिवारिक मंगलकामना आ भगवान विष्णुक अनन्त स्वरूपक आराधना एक संग देखबाक लेल भेटैत अछि। चौदह गाँठक डोरा, चौदह पूआ, पंचामृत रूपी क्षीरसागर, सुमन्त-सुशीलाक कथा आ भगवान अनन्तक पूजा—ई सभ मिलि एहि पर्वकेँ विशिष्ट बनबैत अछि। मिथिलाक लोकजीवनमे ई पर्व केवल एक धार्मिक अनुष्ठान नहि, बल्कि विश्वास, धैर्य, समर्पण आ ईश्वरप्रतिक अटूट आस्थाक प्रतीक मानल जाइत अछि।

Share

How did this make you feel?

C

Read next

Same festival

Chhath Puja — Surya, Nadi A Asthak Mahaparva

16 min read

✍️ Suggest an edit

© 2026 MithilaDwaar. All Rights Reserved.

This article is original content created by MithilaDwaar. Unauthorized copying, reproduction, or republication of any content, images, or translations without written permission is prohibited.

Originally published on MithilaDwaar · 23 June 2026 · Khushi Mishra

See our Terms of Use and Privacy Policy.

Cite: Anant Chaturdashi: The Fourteen-Knot Thread, Ocean of Milk and Mithila's Boundless Faith — MithilaDwaar (https://www.mithiladwaar.com/blog/mithila-anant-chaturdashi)

Request permission to republish

Mithila Digest

हर सप्ताह मिथिला — एक शब्द, एक त्योहार, एक लेख

One Maithili word · one festival fact · one article · one product — every week.

See this week's preview →
ख

खुशी मिश्रा

Khushi Mishra

MithilaDwaar Editorial Team

More articles →

Learn Maithili from this article

ई लेख सँ जुड़ल मैथिली पाठ आ पाठ्यक्रम

✨

Explore MithilaDwaar

मिथिलाद्वार केर खजाना

After the story

Comments (0)

Sign in to share your thoughts on this article.