मिथिलाक लोकजीवनमे जँ कोनो एहन पर्व अछि जाहिमे नववर्षक स्वागत, प्रकृतिक सम्मान, पूर्वजक स्मरण, परिवारक प्रेम, कृषि जीवनक दर्शन आ लोकपरंपराक सहज सौन्दर्य एक संग देखबाक लेल भेटैत अछि, तँ ओ अछि जुड़ शीतल। मिथिलाक गाममे ई केवल एकटा तिथि नहि, बल्कि नव आरम्भक प्रतीक मानल जाइत अछि। प्रत्येक वर्ष 14 अप्रैलक दिन मनाओल जाएबला ई पर्व मैथिल समाजक नव वर्ष मानल जाइत अछि।
भादवक जिटिया, कार्तिकक सामा-चकेवा आ आश्विनक कोजगरा जेकाँ जुड़ शीतल सेहो मिथिलाक आत्मासँ जुड़ल पर्व अछि, मुदा एकर स्वरूप बहुत अलग अछि। एहि दिन न तऽ बड़का मेला लगैत अछि, न बाजा-गाजा बजैत अछि, न रातिभरि गीत-नाद होइत अछि। ई पर्व घर-आंगन, परिवार, गाछ-पात, जल आ माटिक बीच मनाओल जाएबला अत्यन्त आत्मीय उत्सव अछि।
मिथिलाक बुजुर्ग लोक कहैत छथि जे वर्षक आरम्भ जँ शीतलतासँ हो, तँ पूरा वर्ष जीवनमे संतुलन बनल रहैत अछि। शायद एहि कारण एकर नामे पड़ल—जुड़ शीतल।
जुड़ शीतलसँ एक दिन पहिने मिथिलामे सतुआनी मनाओल जाइत अछि। गाममे एहि दिन भोरसँ रसोईघर व्यस्त रहैत अछि। महिलासभ अगिला दिनक भोजन सेहो एहि दिन बना कऽ राखैत छथि, किएक तँ जुड़ शीतलक दिन चूल्हा नहि जराओल जाइत अछि।
घरमे बड़ी-भात, दाल, कढ़ी, आलूक चोखा, साग, भुजिया, अचार, दही आ अन्य व्यंजन बनाओल जाइत अछि। कतेको घरमे सत्तू सेहो तैयार कएल जाइत अछि। सांझ होइत-होइत पूरा परिवार एक संग बैसि भोजन करैत अछि आ बचेबाक भोजन सावधानीसँ राखि देल जाइत अछि।
गामक कतेको बुजुर्ग कहैत छथि—
“जुड़ शीतलक दिन रसोईकेँ विश्राम देल जाइत अछि। वर्षमे एक दिन अग्निकेँ सेहो आराम भेटबाक चाही।”
एहि रातिमे एकटा महत्वपूर्ण तैयारी आ होइत अछि। माटिक घैल, घड़ा अथवा मटकामे स्वच्छ जल भरि कऽ राखल जाइत अछि। बहुत घरमे एकरा खुला आंगनमे राखल जाइत अछि जाहिसँ रातिक प्राकृतिक शीतलता ओहि जलमे समा जाए।
भोरक शीतल आशीर्वाद#
जुड़ शीतलक सबसे महत्वपूर्ण क्षण भोरमे अबैत अछि।
सूर्य उदय होएबासँ पहिने घरक बड़ सदस्य उठैत छथि। माटिक घड़ामे रातिभरि राखल जल लैत छथि आ घरक छोट सदस्य—बच्चा, युवा, नवविवाहित पुत्र-पुत्री—सभकेँ बजबैत छथि।
तखन ओहि शीतल जलकेँ हुनक माथपर धीरे-धीरे देल जाइत अछि।
संगहि आशीर्वाद सेहो देल जाइत अछि—
“जुड़ रहू, शीतल रहू, निरोग रहू, सुखी रहू।”
मिथिलाक गाममे ई दृश्य केवल धार्मिक कर्म नहि, बल्कि स्नेहक सबसे सुन्दर अभिव्यक्ति मानल जाइत अछि। बुजुर्गक हाथसँ पड़ल जल आ आशीर्वाद पूरा वर्षक रक्षा कवचक रूपमे देखल जाइत अछि।
लोकमान्यता अछि जे जकर माथपर जुड़ शीतलक जल पड़ैत अछि, ओ वर्षभरि अत्यधिक ताप, रोग आ मानसिक अशान्तिसँ बचल रहैत अछि।
पितृक स्मरण आ दान-पुण्य#
जुड़ शीतलक दिन मिथिलाक कतेको परिवारमे पूर्वज सभकेँ स्मरण करबाक परंपरा अछि।
भोरमे स्नानक बाद लोक अपन पितृक नामपर अन्न, सत्तू, गुड़, फल अथवा दक्षिणा दान करैत छथि। किछु परिवार गरीब लोककेँ भोजन सेहो दैत छथि।
मानल जाइत अछि जे नव वर्षक आरम्भ पूर्वजक आशीर्वाद आ पुण्य कर्मसँ होमय तँ वर्ष मंगलमय बनैत अछि।
बासिया पर्व : चूल्हाक विश्राम#
जुड़ शीतलकेँ बहुत ठाम बासिया पर्व सेहो कहल जाइत अछि।
एहि दिन रसोई नहि बनैत अछि। सतुआनीक दिन बनाओल भोजन अगिला दिन खाओल जाइत अछि।
बड़ी-भात, दाल, चोखा, अचार, दही, कढ़ी आ सत्तू—ई सभ भोजन परिवार एक संग बैसि ग्रहण करैत अछि।
ई परंपरा केवल सुविधा लेल नहि अछि। एकर भीतर एक लोकदर्शन छिपल अछि—प्रकृति, अग्नि आ श्रमक सम्मान।
घरक कोना-कोनामे अन्न समर्पण#
मिथिलाक गाममे जुड़ शीतलक एक अत्यन्त पुरान परंपरा अछि।
भोरमे अथवा भोजनसँ पूर्व घरक विभिन्न कोनामे बासिया भात, बड़ी अथवा भोजनक अल्प अंश राखल जाइत अछि।
मुख्य द्वार, आंगन, बारी, गोहाल, तुलसी चौरा, खेतक बाट, बांसबारी—सभ स्थानपर अन्नक छोट अंश समर्पित कएल जाइत अछि।
लोकविश्वास अछि जे घरक प्रत्येक कोनामे शुभ शक्ति निवास करैत अछि। अन्नक सम्मान आ समर्पणसँ वर्षभरि अन्नक कमी नहि होइत अछि।
आमक टिकुला आ नव ऋतुक आगमन#
जुड़ शीतलक समय मिथिलामे आमक गाछ पर टिकुला आबय लगैत अछि।
गामक लोक एहि नव आमकेँ केवल फल नहि, बल्कि नव वर्षक संकेत मानैत छथि।
बगैचा दिस जाइत समय लोक टिकुला देखैत छथि आ अनुमान लगबैत छथि जे एहि वर्ष आमक उपज केहन रहत।
कृषि प्रधान समाजमे ई बात बहुत महत्व रखैत अछि।
सत्तू, गुड़ आ शीतल भोजन#
गर्मी ऋतुक आरम्भ भऽ चुकल रहैत अछि। एहि कारण जुड़ शीतलक भोजनमे शीतलता देबय बला वस्तुक विशेष महत्व अछि।
सत्तू, गुड़, दही, आमक टिकोरा, कच्चा आमक चटनी आ बासिया भोजन खाओल जाइत अछि।
कतेको घरमे सत्तू आ गुड़केँ घोरि परिवारक सभ सदस्यकेँ देल जाइत अछि।
लोक कहैत छथि—
“जेठ-बैसाखक गर्मीमे सत्तूसँ नीक मित्र दोसर कोनो नहि।”
गाछ-पातक सेहो जुड़ शीतल#
मिथिलाक परंपरामे केवल मनुष्य नहि, गाछ-पात सेहो परिवारक सदस्य समान मानल जाइत अछि।
एहि दिन तुलसी चौरा, आम, नीम, बर, पीपड़, कटहर आ घरक अन्य गाछमे जल देल जाइत अछि।
बुजुर्ग लोक कहैत छथि—
“जकरा छाँहमे जीवन कटैत अछि, ओकरा शीतल करब सेहो धर्म अछि।”
एहि कारण जुड़ शीतल पर्यावरण संरक्षणक सेहो पर्व मानल जाइत अछि।
पुरान समयक माटि-पानीक खेल#
बहुत पुरान समयमे जुड़ शीतलक दिन बच्चा आ युवा माटि-पानीसँ खेलैत छलाह।
गामक बाटमे पानी छिड़कल जाइत छल। मित्र-सम्बन्धी एक-दोसरापर पानी डालैत छलाह।
कतेको स्थानपर हलुक माटिक खेल सेहो होइत छल।
आइ ई परंपरा बहुत कम भऽ गेल अछि, मुदा बुजुर्ग लोक आइयो ओ दिन मोन पड़ला पर मुस्कुरा उठैत छथि।
नव वर्षक मंगलकामना#
दिन भरि लोक एक-दोसराक घर जाइत छथि।
बड़ लोकक चरण स्पर्श कएल जाइत अछि।
आशीर्वाद लेल जाइत अछि।
नव वर्ष सुख, शान्ति, आरोग्य आ समृद्धिसँ भरल रहय—एहि कामनाक संग पूरा मिथिला एक नव अध्यायमे प्रवेश करैत अछि।
उपसंहार#
जुड़ शीतल केवल नव वर्ष नहि, बल्कि मिथिलाक जीवन-दर्शन अछि। माटिक घड़ाक शीतल जल, बुजुर्गक आशीर्वाद, पितृक स्मरण, बासिया भोजन, सत्तू-गुड़, आमक टिकुला, गाछ-पातमे देल गेल जल आ घरक कोना-कोनामे अन्न समर्पण—ई सभ मिलिकऽ एक एहन लोकपर्वक निर्माण करैत अछि जाहिमे प्रकृति, परिवार आ संस्कृति एक-दोसरासँ अलग नहि, बल्कि एके सूत्रमे बान्हल देखाइत अछि।
मिथिलाक लोकमान्यता अछि—“जकर वर्ष जुड़ शीतलसँ शुरू होइत अछि, ओकर जीवनमे शीतलता, संतुलन आ मंगलक कामना सदिखन बनल रहैत अछि।”
How did this make you feel?
Read next
Same festival
Chhath Puja — Surya, Nadi A Asthak Mahaparva
16 min read
After the story
Comments (0)
Sign in to share your thoughts on this article.