खड़जितिया : मिथिलाक मातृत्व, तपस्या आ लोकआस्थाक महान पर्व
त्योहार· 16 min

Khar Jitiya: Mithila's Great Festival of Motherhood, Penance and Folk Faith

खड़जितिया : मिथिला का मातृत्व, तपस्या और लोकआस्था का महान पर्व

विवेक झा·23 Jun 2026

Ashwin Krishna Ashtami — Nahay-Khay, Othgan, waterless fast, the Jimutavahana legend and the living symbol of a mother's boundless love.

Table of Contents

व
विवेक झा
Vivek Jha·16 min read·23 Jun 2026

मिथिलाक लोकजीवनमे किछु पर्व एहन अछि जाहिमे केवल पूजा-पाठ नहि, मायक प्रेम, त्याग आ सन्तानप्रतिक समर्पणक झलक देखल जाइत अछि। खड़जितिया अथवा जीवितपुत्रिका व्रत एहनहि एक पर्व अछि। आश्विन कृष्ण अष्टमीकेँ मनाओल ई व्रत कोजगरा आ सामा-चकेवा जेकाँ मिथिलाक आत्मासँ जुड़ल अछि। लोकमान्यता अछि जे ई व्रत सन्तानक दीर्घायु, स्वास्थ्य आ मंगलक लेल कएल जाइत अछि।

जितियाक अर्थ आ तीन दिनक क्रम#

जीवितपुत्रिका व्रत — लोकभाषामे जितिया वा खड़जितिया। आजुक बहु परिवार पुत्र-पुत्री दुनूक मंगलक लेल ई व्रत रखैत अछि।

  • ◆सप्तमी — नहाय-खाय: स्नान, शुद्ध भोजन, तैयारी
  • ◆अष्टमी — खड़जितिया: ओठगनक बाद निर्जल व्रत
  • ◆नवमी — पारण: पूजा समाप्त, व्रत खोलब

नहाय-खाय, झिमनी आ ओठगन#

सप्तमीक दिन घरक सफाई, पूजा सामग्री, शुद्ध वस्त्र। मधुबनी, दरभंगा, बेनीपट्टी आदि क्षेत्रमे माछ-भातक परंपरा; झिमनीक सब्जी अवश्य। अष्टमीक भोरमे 3–4 बजे ओठगन — व्रतक अंतिम भोजन: दही-चूड़ा, केला, कसार, मिठाई। जीवित माता-पिताक चरण स्पर्श आ आशीर्वाद।

निर्जल व्रतमायक तपस्या#

ओठगनक बाद पूरा दिन-रात बिना जल। व्रती महिला घरक काम, पूजा, परिवारक देखभाल करैत छथि — ई मायक धैर्यक प्रतीक। बच्चा पूछैत अछि: "पानी नै पीबय छी?" — माय कहैत अछि: "तोहर भला लेल व्रत करैत छी।"

जीमूतवाहन, शीलवती आ कर्पूरावतीक कथा#

कर्पूरावतीक पुत्र जीवित नहि रहैत छल; शीलवतीक सात पुत्र सुरक्षित। पूर्वजन्मक कथा — व्रत भंगक फल। जीमूतवाहन त्याग आ करुणाक प्रतीक; कथामे श्रद्धा, संयम आ नियमपालनक शिक्षा।

"मायक प्रेमक कोनो सीमा नहि — जितिया ओहि प्रेमक जीवित प्रमाण अछि।"

सामूहिक मिलन, गीत आ पारण#

गाममे महिला एकत्र — कथा, गीत, पूजा। जितियाक राति लोकगीतमे जीमूतवाहन, मातृत्व, सन्तानक मंगल। नवमीक भोर — स्नान, पूजा, पारण; परिवारक सम्मान, खुशीक वातावरण।

सांस्कृतिक महत्व#

जितिया मिथिलाक सांस्कृतिक पहचानक अंग — मायक प्रेम, परिवारक एकता, लोकनिरन्तरता। नव पीढ़ी एहि माध्यमसँ अपन जड़िसँ जुड़ैत अछि।

पर्वक ऐतिहासिक पृष्ठभूमि#

खड़जितिया : मिथिलाक मातृत्व, तपस्या आ लोकआस्थाक महान पर्वक जड़ मिथिलाक प्राचीन लोकजीवनमे गहराईसँ जुड़ल अछि। पुराण, लोककथा, आ ग्रामीण स्मृति — तीनू मिलि ई पर्वकें समृद्ध अर्थ दैत अछि। मिथिलामे पर्व केवल धार्मिक अनुष्ठान नहि — ई सामाजिक एकता, पारिवारिक मिलन, आ लोकसंस्कृतिक संचरणक माध्यम अछि।

विधि आ परम्परा#

खड़जितिया : मिथिलाक मातृत्व, तपस्या आ लोकआस्थाक महान पर्व मनाबैत समय घर-आंगन सफा कएल जाइत अछि, दीपक जलाओल जाइत अछि, आ पूजा-सामग्री तैयार कएल जाइत अछि। बुजुर्ग परिवारक सदस्य विधि-विधानक मार्गदर्शन करैत छथि। महिला सभ रसोई, सजावट, आ प्रसादक तैयारीमे अग्रणी भूमिका निभाबैत छथि — ई मिथिलाक स्त्री-संस्कृतिक विशेषता अछि।

लोकगीत आ सामूहिक उत्सव#

खड़जितिया : मिथिलाक मातृत्व, तपस्या आ लोकआस्थाक महान पर्वक अवसरपर मिथिलाक लोकगीत, ढोलक, मंजीरा, आ सामूहिक नृत्यक विशेष महत्व होइत अछि। गाम-घरक महिला-पुरुष एकत्र होइत छथि, पुरान गीत गाबैत छथि, आ नव पीढ़ीकेँ परंपरा सिखाओल जाइत अछि। ई सामूहिक भागीदारी पर्वकें जीवंत बनाबैत अछि।

भोजन आ प्रसाद#

मिथिलामे खड़जितिया : मिथिलाक मातृत्व, तपस्या आ लोकआस्थाक महान पर्वक अवसरपर विशेष पारम्परिक व्यंजन बनाओल जाइत अछि — दही, चूड़ा, तरुआ, खीर, लिट्टी, मछ-भात, आ मौसमानुसार सब्जी। भोजन केवल पेट भरबाक साधन नहि — ई आतिथ्य, प्रेम, आ साझा संस्कृतिक अनुभवक प्रतीक अछि।

आधुनिक चुनौती आ संरक्षण#

शहरीकरण, पलायन, आ व्यस्त जीवनशैलीक कारण खड़जितिया : मिथिलाक मातृत्व, तपस्या आ लोकआस्थाक महान पर्व जेकाँ पर्व सिमटि रहल अछि। मुदा सांस्कृतिक संस्था, स्कूल, डिजिटल माध्यम, आ जागरूक परिवार — एहि सभ मिलि परंपराकें पुनर्जीवित करबामे सहायक हो सकैत अछि। विदेशमे बसल मैथिल परिवार ऑनलाइन पूजा, वीडियो कॉल, आ सामुदायिक मिलनसँ जुड़ल रहैत अछि।

विरासत आ भविष्य#

खड़जितिया : मिथिलाक मातृत्व, तपस्या आ लोकआस्थाक महान पर्व मिथिलाक सांस्कृतिक पहचानक अभिन्न अंग अछि। दरभंगा, मधुबनी, सीतामढ़ी, सहरसा आ जनकपुर — सभ क्षेत्रमे ई परंपरा अलग-अलग रूपमे जीवित अछि। ग्रामीण मेला, पारिवारिक संस्कार, आ सामूहिक उत्सव — एहि सभ स्थलपर एकर जीवंत रूप देखल जा सकैत अछि। मिथिलाक युवा पीढ़ी, डिजिटल माध्यम, आ सांस्कृतिक संस्थासभ मिलि एकर संरक्षणक नव रास्ता खोलि रहल अछि। विदेशमे बसल मैथिल समुदाय सेहो अपन माटि, भाषा, आ रीति-रिवाजसँ जुड़ल रहैत अछि।

निष्कर्ष#

खड़जितिया केवल धार्मिक व्रत नहि — मिथिलाक मायक असीम प्रेम, त्याग आ आस्थाक जीवित प्रतीक। नहाय-खायसँ नवमीक सूर्योदय धरि ई परंपरा लाखों मैथिल परिवारमे मायक सबसँ सुन्दर अभिव्यक्ति बनल अछि।

"जितिया मिथिलाक मायक हृदयक भाषा अछि — जे शब्दसँ परे बोलैत अछि।"

Share

How did this make you feel?

C

Read next

Same festival

Chhath Puja — Surya, Nadi A Asthak Mahaparva

16 min read

✍️ Suggest an edit

© 2026 MithilaDwaar. All Rights Reserved.

This article is original content created by MithilaDwaar. Unauthorized copying, reproduction, or republication of any content, images, or translations without written permission is prohibited.

Originally published on MithilaDwaar · 23 June 2026 · Vivek Jha

See our Terms of Use and Privacy Policy.

Cite: Khar Jitiya: Mithila's Great Festival of Motherhood, Penance and Folk Faith — MithilaDwaar (https://www.mithiladwaar.com/blog/jitiya-mata-ka-mahavrat)

Request permission to republish

Mithila Digest

हर सप्ताह मिथिला — एक शब्द, एक त्योहार, एक लेख

One Maithili word · one festival fact · one article · one product — every week.

See this week's preview →
व

विवेक झा

Vivek Jha

MithilaDwaar Editorial Team

More articles →

Learn Maithili from this article

ई लेख सँ जुड़ल मैथिली पाठ आ पाठ्यक्रम

✨

You might also like

अहाँ के ई पसिन्न आओत

After the story

Comments (0)

Sign in to share your thoughts on this article.