देवउठान एकादशी, जाहि केँ देव-उठनी एकादशी, देवोत्थान एकादशी अथवा देव-जागरण एकादशी सेहो कहल जाइत अछि, मिथिलाक अत्यन्त महत्वपूर्ण धार्मिक आ सांस्कृतिक पाबनि सभमे सँ एक अछि। ई पर्व कार्तिक मासक शुक्ल पक्षक एकादशी तिथि केँ श्रद्धा, भक्ति आ उल्लासक संग मनाओल जाइत अछि।
सनातन धर्मक अनुसार एहि दिन भगवान विष्णु चारि मासक योगनिद्रा सँ जाग्रत होइत छथि। एहि जागरणक संग चातुर्मासक समापन होइत अछि आ पुनः विवाह, उपनयन, गृहप्रवेश, यज्ञ, मुण्डन तथा अन्य शुभ कार्यक शुभारम्भ मानल जाइत अछि।
मिथिलामे देवउठान केवल धार्मिक अनुष्ठान नहि, बल्कि परिवार, कृषि, लोकसंस्कृति, आ सामाजिक एकताक पर्व सेहो अछि। घर-घरमे पूजा, दीपदान, अरिपन, तुलसी पूजन, मंगलगीत आ सामूहिक श्रद्धाक वातावरण बनि जाइत अछि।
धार्मिक महत्व#
सनातन मान्यताक अनुसार आषाढ़ शुक्ल एकादशी (देवशयनी एकादशी) कऽ दिन भगवान विष्णु क्षीरसागरमे योगनिद्रामे प्रवेश करैत छथि। एहि चारि मासक अवधिकेँ चातुर्मास कहल जाइत अछि।
चातुर्मासक दौरान विवाह, उपनयन, गृहप्रवेश, मुण्डन आ अन्य मांगलिक कार्य सामान्यतः नहि कएल जाइत अछि, कारण जगतक पालनकर्ता भगवान विष्णु विश्राम अवस्थामे रहैत छथि।
कार्तिक शुक्ल एकादशी कऽ दिन भगवान विष्णु पुनः जाग्रत होइत छथि। एहि कारण एहि दिनकेँ देवउठान, देवोत्थान अथवा देव-जागरण कहल जाइत अछि। भगवानक जागरणक संग सम्पूर्ण सृष्टिमे नव ऊर्जा, मंगल आ शुभताक संचार होइत अछि।
लोकविश्वास अछि जे एहि दिन भगवान विष्णुक कृपासँ परिवारमे सुख-शान्ति, समृद्धि, उत्तम स्वास्थ्य आ आध्यात्मिक उन्नतिक आशीर्वाद प्राप्त होइत अछि।
पौराणिक कथा#
पुराणसभक अनुसार भगवान विष्णु असुरसभ पर विजय प्राप्त कएला उपरान्त क्षीरसागरमे चारि मास धरि योगनिद्रामे विश्राम करैत छथि।
एहि अवधिमे समस्त देवगण धैर्यपूर्वक भगवानक जागरणक प्रतीक्षा करैत छथि। जखन कार्तिक शुक्ल एकादशीक दिन भगवान पुनः जागैत छथि, तखन सम्पूर्ण देवगण, ऋषि-मुनि आ भक्तजन आनन्द मनबैत छथि।
एहि दिव्य जागरणक संग पुनः धर्म, यज्ञ, विवाह, संस्कार आ शुभ कार्यक आरम्भ होइत अछि। एहि कारण देवउठान एकादशीकेँ शुभ आरम्भक प्रतीक मानल जाइत अछि।
मिथिलामे देवउठानक परम्परा#
मिथिलांचलमे देवउठान एकादशी अत्यन्त श्रद्धा आ लोकपरम्पराक संग मनाओल जाइत अछि।
भोरहि सँ घर-आँगन, दलान, ओसारा आ तुलसी चौरा केर विशेष साफ-सफाइ कएल जाइत अछि। महिलासभ गोबर आ माटिसँ आँगन लिपैत छथि, जाहिसँ वातावरण पवित्र मानल जाइत अछि।
देवउठान एकादशीक अवसरपर अरिपन बनाबयक परम्परा मिथिलाक विशिष्ट सांस्कृतिक पहचान अछि।
चाउरक पीठार (पिठार) सँ आँगन, तुलसी चौरा, पूजा-स्थल आ घरक प्रवेशद्वार पर सुन्दर अरिपन बनाओल जाइत अछि। अरिपनमे कमल, शंख, चक्र, स्वस्तिक, पदचिह्न, मण्डल आ अन्य मंगल चिन्ह अंकित कएल जाइत अछि।
लोकमान्यता अछि जे अरिपन केवल सजावट नहि, बल्कि देवी-देवताक स्वागत, पवित्रता आ मंगलमय ऊर्जाक प्रतीक अछि। अरिपनसँ घरमे सकारात्मक वातावरण आ आध्यात्मिक शुद्धिक संचार होइत अछि।
देवउठानक दिन तुलसी चौराकेँ विशेष रूपसँ सजाओल जाइत अछि। तुलसी चौरापर दीप प्रज्वलित कएल जाइत अछि, फूल चढ़ाओल जाइत अछि आ चारूकात रंग-बिरंग अरिपन बनाओल जाइत अछि।
साँझकाल परिवारक सभ सदस्य एकत्र भऽ भगवान विष्णु आ माता तुलसीक आरती करैत छथि।
मिथिलाक कतेको गाममे साँझकाल महिलासभ शंख, घंटी, मंजीरा आ मंगलगीतक संग भगवान विष्णुकेँ जागरणक निमंत्रण दैत छथि।
"उठू-उठू नारायण, चारि मासक निद्रा छोड़ू।
भक्तसभ अहाँक बाट जोहैत छथि, जगतमे पुनः मंगल करू।"
लोकविश्वास अछि जे भगवान विष्णुक जागरणसँ सम्पूर्ण सृष्टिमे पुनः शुभ कार्य, सुख-समृद्धि आ धार्मिक गतिविधिक आरम्भ होइत अछि।
तुलसी विवाहक पौराणिक कथा#
देवउठान एकादशीक दिन तुलसी विवाह करबाक विशेष परम्परा अछि। सनातन धर्मक अनुसार वृन्दा नामक पतिव्रता स्त्री असुरराज जालंधरक पत्नी छलाह। हुनकर अटल पतिव्रत धर्मक प्रभावसँ जालंधरकेँ पराजित करब देवतासभ लेल असम्भव भऽ गेल छल।
धर्मक रक्षा लेल भगवान विष्णु मायाक माध्यमसँ वृन्दाक तप भंग कयलनि। जखन वृन्दाकेँ एहि सत्यक ज्ञान भेल, तँ ओ भगवान विष्णुकेँ शालिग्राम रूपमे रहबाक श्राप देलनि। पश्चात् वृन्दा अपन देह त्याग कयलनि।
भगवान विष्णु हुनकर अटूट भक्ति आ समर्पणसँ प्रसन्न भऽ वृन्दाकेँ पवित्र तुलसी रूपमे पुनर्जन्मक वरदान देलनि आ वचन देलनि जे प्रत्येक वर्ष कार्तिक शुक्ल एकादशीक अवसरपर शालिग्राम रूपमे तुलसीसँ विवाह करब।
ताहि कारण देवउठान एकादशीक दिन तुलसी-शालिग्राम विवाह सम्पन्न कएल जाइत अछि, जे प्रेम, श्रद्धा, पवित्रता आ दाम्पत्य सुखक प्रतीक मानल जाइत अछि।
मिथिलामे कतेको परिवार एहि दिन तुलसी चौरापर विवाह मण्डप तैयार करैत छथि।
तुलसी माताकेँ लाल अथवा पीयर वस्त्रसँ सजाओल जाइत अछि। चुनरी, सिन्दूर, फूलमाला, गन्ना, आँवला, नारियल, फल, मखान आ मिठाइक संग पूजन कएल जाइत अछि।
शालिग्राम भगवानकेँ वरक रूपमे स्थापित कएल जाइत अछि। विवाहक समस्त विधि—वरमाला, कन्यादान, मंगलगीत, आरती आ प्रसाद वितरण—परम्परागत रूपसँ सम्पन्न होइत अछि।
मिथिलाक गामसभमे एहि अवसरपर महिलासभ विवाहक मंगलगीत सेहो गाबैत छथि, जाहिसँ सम्पूर्ण वातावरण भक्तिमय भऽ जाइत अछि।
देवउठान व्रतक नियम#
देवउठान एकादशीक व्रत अत्यन्त पुण्यदायक मानल जाइत अछि।
बहुत रास श्रद्धालु भोरमे स्नान कऽ स्वच्छ वस्त्र धारण करैत छथि आ भगवान विष्णुक समक्ष व्रतक संकल्प लैत छथि।
व्रतधारी दिनभरि भगवान विष्णुक नामस्मरण, भजन, कीर्तन, विष्णु सहस्रनामक पाठ, गीता पाठ अथवा हरिनाम संकीर्तन करैत छथि।
किछु भक्त निर्जला व्रत करैत छथि, जखन कि किछु लोक केवल फलाहार अथवा दूध-फल ग्रहण करैत छथि।
रात्रिमे भगवान विष्णुक जागरण, दीपदान आ भजन-कीर्तन करबाक सेहो विशेष महत्व मानल जाइत अछि।
द्वादशी तिथिक भोरमे भगवानक पूजा कऽ योग्य समयमे व्रतक पारण कएल जाइत अछि।
पूजा-विधि#
देवउठान एकादशीक दिन प्रातःकाल स्नान कऽ स्वच्छ आ सात्विक वस्त्र धारण कएल जाइत अछि।
पूजा-स्थल अथवा तुलसी चौरा पर भगवान विष्णु, माता लक्ष्मी आ शालिग्रामजीकेँ स्थापित कएल जाइत अछि।
तदुपरान्त दीप, धूप, गंगाजल, अक्षत, चन्दन, पुष्प, तुलसीदल, नैवेद्य आ फल अर्पित कएल जाइत अछि।
विष्णु सहस्रनाम, श्रीमद्भगवद्गीता, नारायण कवच अथवा विष्णु स्तोत्रक पाठ कएल जाइत अछि।
साँझकाल दीपदान, आरती आ भगवान विष्णुक जागरणक परम्परा निभाओल जाइत अछि।
पूजाक पश्चात् प्रसाद परिवार आ उपस्थित भक्तजनसभमे वितरण कएल जाइत अछि।
देवउठान एकादशीक पूजामे सामान्य रूपसँ निम्न सामग्रीक प्रयोग होइत अछि—
गंगाजल, भगवान विष्णुक प्रतिमा अथवा शालिग्राम, तुलसीदल, तुलसी गाछ, चन्दन, अक्षत (चाउर), रोली अथवा सिन्दूर, धूप, अगरबत्ती, घिउक दीप, रुईक बाती, फूलमाला, नारियल, मौसमी फल, गन्ना, आँवला, मखान, पान-सुपारी, नैवेद्य, घंटी, पूजा थारी, कलश, लाल अथवा पीयर वस्त्र आ चुनरी (तुलसी विवाह लेल)।
देवउठान एकादशीक मंत्र#
पूजाक समय एहि मंत्रक जाप अत्यन्त शुभ मानल जाइत अछि—
एहि मंत्रक निरन्तर जापसँ भगवान विष्णुक कृपा प्राप्त होइत अछि तथा मन, बुद्धि आ आत्मामे शान्ति आ पवित्रताक संचार होइत अछि।
शान्ताकारं भुजगशयनं पद्मनाभं सुरेशम्।
विश्वाधारं गगनसदृशं मेघवर्णं शुभाङ्गम्॥
भोजन एवं प्रसाद#
देवउठान एकादशीक दिन सात्विकता आ संयमक विशेष महत्व मानल जाइत अछि।
व्रत रखनिहार भक्तसभ अपन श्रद्धा अनुसार निर्जला, फलाहार अथवा केवल दूध-फल ग्रहण करैत छथि। फलाहारमे मखान, दूध, दही, साबूदाना, सिंघाड़ाक आटा, कुट्टूक आटा, सामाक चाउर, आलू, शकरकन्द, मूँगफली, सेंधा नून, नारियल आ मौसमी फल आदिक प्रयोग होइत अछि।
भगवान विष्णुकेँ खीर, मखान, फल, तुलसीदल, मिश्री, पंजीरी, सूजी अथवा मखानाक हलुआ, नारियल आ अन्य सात्विक नैवेद्य अर्पित कएल जाइत अछि।
लोकपरम्पराक अनुसार दशमी तिथिसँ लऽ कऽ द्वादशीक पारण धरि माछ, मांस, अण्डा, मदिरा, लहसुन, प्याज आ अन्य तामसिक भोजनसँ परहेज कएल जाइत अछि। एकादशीक दिन अनाजक सेवन सेहो वर्जित मानल जाइत अछि।
द्वादशीक दिन भगवानक पूजा सम्पन्न कऽ उचित मुहूर्तमे व्रतक पारण कएल जाइत अछि। पारणक पश्चात् सात्विक भोजन ग्रहण कएल जाइत अछि तथा प्रसाद परिवार, सम्बन्धी आ भक्तजनसभमे वितरण कएल जाइत अछि।
निष्कर्ष#
देवउठान एकादशी केवल भगवान विष्णुक जागरणक पर्व नहि, बल्कि श्रद्धा, संयम, नव आरम्भ आ मंगलकामनाक प्रतीक अछि। चारि मासक चातुर्मास समाप्त भेला उपरान्त एहि दिनसँ पुनः विवाह, उपनयन, गृहप्रवेश, यज्ञ आ अन्य शुभ कार्यक शुभारम्भ होइत अछि। मिथिलामे ई पाबनि धार्मिक आस्थाक संग-संग लोकसंस्कृति, पारिवारिक एकता, कृषि परम्परा आ सामाजिक जीवनक सुन्दर संगम प्रस्तुत करैत अछि।
एहि अवसरपर अरिपनसँ सजल आँगन, दीपसँ प्रकाशित तुलसी चौरा, भगवान विष्णु आ माता तुलसीक पूजा, तुलसी-शालिग्राम विवाह, मंगलगीत आ सामूहिक आराधना सम्पूर्ण वातावरणकेँ भक्तिमय बना दैत अछि। श्रद्धालुसभ सात्विक जीवन, व्रत, पूजा आ भगवानक स्मरणद्वारा अपन जीवनमे आध्यात्मिक शुद्धि, सुख-समृद्धि आ सकारात्मक ऊर्जाक कामना करैत छथि।
आधुनिक समयमे जीवनशैली बदलला बादो देवउठान एकादशीक महत्व कम नहि भेल अछि। डिजिटल युगमे सेहो मिथिलाक लोक अपन भाषा, संस्कृति आ परम्परासँ जुड़ल रहि एहि पाबनिक गौरवकेँ आगाँ बढ़ा रहल छथि। ई पर्व नव पीढ़ीकेँ अपन सांस्कृतिक विरासतसँ परिचित करबामे महत्वपूर्ण भूमिका निभा रहल अछि।
वास्तवमे, देवउठान एकादशी मिथिलाक जीवन-दर्शनक ओ सुन्दर पर्व अछि, जतय धर्म, संस्कृति, प्रकृति, परिवार आ समाज—सभ एकसूत्रमे बान्हल देखाइत अछि।
"देव जागल, मंगल जागल, आ मिथिलामे पुनः शुभ कार्यक आरम्भ भेल।"
How did this make you feel?
Read next
Same festival
Chhath Puja — Surya, Nadi A Asthak Mahaparva
16 min read







After the story
Comments (0)
Sign in to share your thoughts on this article.